Noong Araw na Namatay si Lola, Tinanggal Ko ang Kuwintas Niya Bago Ako Umiyak—Hindi Alam ng Pamilya Ko, Iyon ang Huling Paraan Niya Para Iligtas Ako
Noong araw na namatay si Lola, ang unang ginawa ko ay hindi umiyak.
Tinanggal ko ang manipis na gintong kuwintas sa leeg niya.
Pagkatapos, binunot ko ang maluwag na baldosa sa likod ng lumang kalan, kinuha ang perang nakabalot sa tatlong patong na plastik, at saka ko lang tinawagan si Papa.
Nang dumating sila sa bahay, hindi muna nila tiningnan ang bangkay ni Lola.
Una nilang binuksan ang aparador.
Namayapa si Lola sa dapithapon, sa maliit naming bahay sa isang baryo sa Nueva Ecija.
May kamote pang umuusok sa ibabaw ng kalan. Nakaupo ako sa tabi ng higaan niya, hawak ang maliit na mangkok ng kanin at asin. Ilang araw na siyang mahina, pero pilit pa rin niyang sinasabing, “Kaya pa, apo. Kumain ka muna.”
Narinig ko siyang huminga nang malalim.
Isa.
Dalawa.
Pagkatapos, tumahimik ang buong bahay.
Hindi agad ako tumayo. Ibinaba ko muna ang mangkok sa bangko. Lumapit ako sa kanya at tinitigan ang mukha niyang payat, ang bibig na bahagyang nakabuka, ang mga matang hindi pa tuluyang nakapikit.
“Lola,” bulong ko.
Walang sagot.
Itinaas ko ang kamay ko at dahan-dahang ipinikit ang mga mata niya. Dalawang haplos. Gaya ng nakikita ko noon sa lamay ng kapitbahay.
Pagkatapos, bumaba ang kamay ko sa leeg niya.
Nandoon ang kuwintas.
Manipis lang, pero tunay na ginto. Iyon lang ang natitirang bagay na may halaga kay Lola. Ilang beses kong narinig si Mama noon na sinasabing, “Pag namatay ang matanda, akin ang kuwintas. Ako ang manugang dito.”
Pero alam kong hindi iyon para sa kanya.
Ang kandado ng kuwintas ay matigas. Nang maalis ko, parang biglang bumigat ang palad ko. Itinago ko ito sa loob ng aking sando, dikit sa balat ko. Malamig. Matigas. Para bang puso ni Lola na ayaw pang lumayo.
Pagkatapos, pumunta ako sa likod ng kalan.
May isang baldosa roon na matagal nang umuuga. Akala ni Lola, hindi ko alam. Pero tuwing gabi na akala niya tulog ako, nakikita ko siyang nakayuko doon, may isinisiksik sa ilalim.
Binunot ko ang baldosa.
Nandoon ang isang plastik na binalot pa ng dalawang plastik. Sa loob, may mga perang papel na iba-iba ang tupi. Binilang ko gamit ang nanginginig na mga daliri.
Labing-apat na libo animnaraan at tatlumpung piso.
Hinati ko iyon.
Sampung libong piso ang isiniksik ko sa loob ng sando kasama ng kuwintas. Ang natira, ibinalik ko sa plastik, binalot nang maayos, at isinuot ulit sa ilalim ng baldosa.
Saka ko kinuha ang lumang cellphone sa tabi ng kalan.
Tinawagan ko si Papa.
Walong ring bago niya sinagot.
“Ano na naman?” malamig niyang tanong.
“Pa,” sabi ko, “wala na si Lola.”
Saglit siyang natahimik.
“Kailan?”
“Ngayon lang.”
“Sigurado ka?”
“Hindi na siya humihinga.”
Narinig ko sa likod ang boses ni Mama. Hindi ko maintindihan ang sinabi niya, pero naramdaman ko agad ang iritasyon.
“Uuwi kami mamayang gabi,” sabi ni Papa.
Pinatay niya ang tawag.
Umupo ako sa tabi ng kalan at kinain ang kamote. Dahan-dahan. Walang luha. Hindi dahil wala akong sakit na nararamdaman, kundi dahil alam kong kapag nagsimula akong umiyak, baka hindi na ako makatayo.
Bandang alas-nuwebe, may ilaw ng flashlight na sumilip sa siwang ng pinto.
Pumasok si Papa. Sumunod si Mama.
Tiningnan nila si Lola nang isang segundo lang.
Pagkatapos, dumiretso si Mama sa lumang baul.
“Nasaan ang mga gamit niya?” tanong niya habang hinahalungkat ang mga damit. “Ito lang? Mga basahan?”
Itinapon niya sa sahig ang mga lumang daster ni Lola, mga kumot na pinagtagpi, at isang maliit na supot ng barya.
Si Papa naman ay lumapit sa akin. Itinutok niya sa mukha ko ang flashlight.
“May tinagong pera ang Lola mo?”
Pumikit ako dahil sa liwanag.
“Hindi ko po alam.”
“Hindi mo alam?” tumaas ang boses niya. “Labing-isang taon kang nakatira rito, tapos hindi mo alam?”
“Hindi po niya sinasabi sa akin.”
Mula sa baul, sumigaw si Mama, “Ay, may pera nga! Pero isang libo mahigit lang! Ano ba ’to?”
Tumayo siya at lumapit sa akin.
“Yung kuwintas?” tanong niya.
Kumirot ang dibdib ko, pero hindi ko hinawakan ang sando ko.
“Anong kuwintas po?”
“Wag kang magpanggap, Mira. Nakita ko pa noong isang buwan, suot niya. Manipis na gintong kuwintas.”
Umatras ako nang bahagya. Hindi dahil natatakot ako. Kailangan kong magmukhang takot.
“Baka po ibinigay niya kay Tita Lorna,” sabi ko. “Dinalhan po siya ng dalawang manok noong nakaraang buwan. Matagal sila sa kuwarto.”
Biglang namula ang mukha ni Mama.
“Hayop talaga ang babaeng iyon!” sigaw niya. “Akala ko mabait, yun pala inaabangan lang mamatay ang matanda!”
Nagpatuloy siya sa pagmumura. Mula pagkabata ni Tita Lorna hanggang sa asawa nito, walang pinalampas si Mama.
Si Papa, hindi nagsalita. Hinawakan niya ang braso ko at pinisil nang madiin.
“Totoo? Hindi ikaw ang kumuha?”
Tumingin ako sa kanya.
“Pa, bata lang po ako. Ano naman ang gagawin ko sa kuwintas?”
Matagal niya akong tinitigan.
Pagkatapos, binitiwan niya ako.
“Naniwala siya,” naisip ko.
Dahil sa mata niya, isa lang akong labing-isang taong gulang na batang babae. Walang lakas. Walang koneksyon. Walang tapang magsinungaling.
Hindi niya alam na si Lola ang nagturo sa akin kung kailan dapat tumahimik.
Kinabukasan, bago sumikat ang araw, may dumating na maliit na van. Dinala nila si Lola nang walang bagong damit, walang bulaklak, walang maayos na dasal. Nakasuot pa rin siya ng kupas na bestida na lagi niyang ginagamit kapag nagdidilig sa bakuran.
Tanghali nang bumalik sina Papa at Mama, dala ang isang abuhing urn na may gasgas sa gilid.
“Tatlong libo ang gastos,” sabi ni Papa habang inilalapag iyon sa mesa.
Tiningnan niya ako na para bang utang ko sa kanya ang perang iyon.
Pagkatapos, naupo si Mama sa upuang kawayan at nagsalita sa boses na kunwari malambing.
“Mira, malaki ka na. Magtu-twelve ka na sa susunod na taon. Dito ka na muna sa bahay. May taniman naman sa likod. Marunong ka namang magluto.”
Napatingin ako sa kanya.
“Paano po ang pag-aaral ko?”
“May elementary school sa kabilang barangay,” sagot niya. “Lakad ka lang.”
“Grade six na po ako.”
“Edi tapusin mo. Pagkatapos, bahala na. Babae ka naman. Hindi mo kailangang mag-aral nang mataas.”
Naglabas si Papa ng isang daang piso at ilang barya. Ibinagsak niya sa mesa.
“Tipirin mo. Babalik kami kapag may oras.”
Alam kong hindi sila babalik.
Nang umalis sila, dala ni Mama ang dalawang kumot ni Lola at isang lumang jacket.
“Sayang naman,” sabi niya. “Magagamit pa ito.”
Hindi niya man lang ako nilingon.
Nang mawala ang tricycle nila sa dulo ng kalsada, isinara ko ang pinto.
Kinuha ko ang perang nasa ilalim ng baldosa. Inilabas ko rin ang sampung libo at ang kuwintas na nakatago sa sando ko.
Labing-apat na libo pitong daan at tatlumpung piso.
Isang gintong kuwintas.
At isang daang piso mula kay Papa.
Iyon ang buong mundo ko.
Ibinaba ko ang pera sa sahig at tinitigan ito nang matagal.
Pagkatapos, may narinig akong katok.
Tatlong mahihinang katok mula sa likod-bahay.
Tumayo ako. Dahan-dahan akong lumapit sa bintana.
Sa labas, sa dilim, nakatayo si Ate Pia, ang panganay na anak ng kapitbahay namin na nag-aaral sa high school sa bayan.
Basang-basa siya sa ambon, hawak ang isang lumang sobre.
“Mira,” bulong niya, “bago mamatay si Lola mo, may pinaiwan siya sa akin para sa’yo.”
Binuksan niya ang sobre.
At nang makita ko ang unang linya ng sulat, nanigas ang buong katawan ko.
Nakasulat doon:
“Kapag binabasa mo na ito, ibig sabihin nakuha na nila ang bangkay ko. Pero hindi pa nila nakukuha ang tunay kong itinago.”
PARTE 2 
Binuksan ko ang pinto at pinatuloy si Ate Pia. Nanginginig ang mga kamay ko habang inaabot ang lumang sobre. Naupo kami sa sahig ng kusina, malapit sa lumang kalan kung saan naroon pa rin ang natitirang amoy ng kamoteng kinain ko kanina.
“Ibinigay ito sa akin ni Lola Elena noong isang linggo, Mira,” bulong ni Ate Pia, habang pinatutuyo ang kanyang buhok gamit ang maliit na tuwalya. “Sabi niya, huwag na huwag ko raw itong ibibigay sa iyo hangga’t hindi pa umalis ang mga magulang mo. Alam ni Lola na rurush-in nila ang pagkuha sa kanya at iiwan ka rito.”
Ipinatong ko ang sulat sa aking kandungan. Ang sulat ay isinulat sa likod ng isang lumang resibo ng pataba sa lupa, gamit ang nanginginig ngunit pamilyar na pluma ni Lola. Dahan-dahan ko itong binasa:
“Mira, aking apo,
Kapag binabasa mo na ito, ibig sabihin nakuha na nila ang bangkay ko. Pero hindi pa nila nakukuha ang tunay kong itinago. Ang labing-apat na libong piso sa ilalim ng baldosa ay pambili mo lang ng bigas para sa mga susunod na buwan upang isipin nilang mahirap ka pa rin.
Ang tunay kong pamana sa iyo ay ang kuwintas na kinuha mo sa leeg ko. Tingnan mo ang palawit na maliit na krus, Mira. Pihitin mo ang itaas na bahagi nito. Sa loob noon ay ang susi ng isang maliit na safe deposit box sa Valderama Rural Bank sa bayan. Lahat ng lupang ibinenta ng lolo mo noon ay nakapangalan na sa iyo, kasama ang pondong sapat para makatapos ka ng kolehiyo hanggang Maynila.
Huwag kang iiyak sa harap nila, apo. Ang kahinaan ay sandata kapag pinaliligiran ka ng mga buwitre. Magtiis ka hanggang sa mag-labing-walo ka. Kapag dumating ang araw na iyon, ikaw na ang reyna ng lupang ito. Mahal ka ni Lola.”
Nabitawan ko ang papel. Ang mga luha na matagal kong pinigilan mula pa kaninang hapon ay tuluyan nang bumuhos, basang-basa ang aking mga pisngi. Niyakap ko ang aking sarili habang humahagulgol nang tahimik sa dilim. Si Lola, kahit sa kanyang huling hininga, ay binuo ang isang perpektong plano upang iligtas ako mula sa kasakiman ng sarili kong ama.
Kinuha ko ang manipis na kuwintas mula sa aking sando. Tinitigan ko ang maliit na palawit na krus. Pinihit ko ang itaas na bahagi nito. Isang napakaliit ngunit kumikinang na pilak na susi ang lumabas.
Ang Pitong Taon ng Pananahimik
Sinunod ko ang bawat utos ni Lola. Sa loob ng pitong taon, namuhay ako bilang isang kawawang bata sa baryo. Naglakad ako papunta sa paaralan na may sirang tsinelas, nagtiis sa kanin at asin, at tuwing bibisita sina Papa at Mama kada anim na buwan para hingin ang “natitirang pera ni Lola,” palagi akong umiiyak at nagpapakita ng bakanteng pitaka.
“Wala na po talaga, Pa. Nagtatrabaho na lang po ako sa palayan para may pangkain,” pagsisinungaling ko habang nakayuko.
“Walang kwentang bata,” irap ni Mama bago sila sumakay ng tricycle pabalik sa lungsod, dala ang huling sako ng bigas na hiningi nila sa akin.
Hindi nila alam, tuwing gabi, sa ilalim ng liwanag ng gasera, nag-aaral ako nang walang patid. Ako ang naging Top 1 sa elementarya at High School sa bayan, sa tulong ng palihim na suporta ni Ate Pia na siyang naging tanging tagapagtago ng aking lihim.
Ang Pagsapit ng Ika-Labing-walo
Dumating ang aking ikalabing-walong kaarawan. Isang maayos, sementado, at maliwanag na umaga.
Hindi na ako ang labing-isang taong gulang na batang babae na madaling takutin ng flashlight. Nakasuot ako ng isang disenteng puting corporate dress, maayos ang aking buhok, at suot ko ang gintong kuwintas ni Lola nang may itinaas na noo. Dumiretso ako sa Valderama Rural Bank kasama ang aking legal counsel na si Atty. Santos.
Nang buksan ang safe deposit box, tumambad ang mga orihinal na titulo ng halos tatlumpung ektarya ng malalawak na sakahan sa Nueva Ecija, kasama ang bankbook na naglalaman ng milyun-milyong piso mula sa naipong interes ng aking lolo.
“Congratulations, Ms. Mira,” ngiti ni Atty. Santos. “Mula sa araw na ito, ikaw na ang opisyal na pinakamayamang land-owner sa rehiyong ito. At ang lahat ng pirma ng iyong ama na nagtangkang i-subasta ang bahay ng iyong lola noong nakaraang buwan ay opisyal nang walang bisa.”
Ang Katapusan ng mga Buwitre
Kinahaponan, isang marangyang itim na Land Cruiser ang huminto sa tapat ng lumang bahay ni Lola. Bumaba ako kasama ang tatlong personal security guards at dalawang kinatawan ng korte.
Naabutan ko sina Papa at Mama na kasalukuyang nagtatalo sa sala, kasama ang isang illegal real estate broker. Nagpaplano silang ibenta ang lumang bahay ni Lola upang bayaran ang mga utang nila sa sugal sa Maynila.
“Mira?!” napasinghap si Mama nang makita ako, lalo na nang makita ang makintab na sasakyan at mga bodyguards sa likuran ko. “Anong… Anong ibig sabihin nito?! Saan mo nakuha ang mga ‘yan?! At bakit ganyan ang suot mo?!”
“Isang magandang hapon sa inyo, Papa, Mama,” mahinahon kong sabi, ang aking boses ay malinaw at nag-uumapaw sa awtoridad. “Naparito ako upang sabihin sa inyo na ang bahay na ito, at ang lahat ng sakahan na nakapalibot sa baryong ito, ay pag-aari ko.”
“Anong sa’yo?! Anak kita, Mira! Sa akin ang ari-arian ng matandang ‘yan!” sigaw ni Papa, akmang lalapit upang saktan ako katulad ng ginagawa niya noong bata pa ako. Ngunit bago pa siya makahakbang, mabilis siyang hinarangan ng aking dalawang armadong guards, na nagpaurong sa kanya sa matinding takot.
Inilapag ni Atty. Santos ang foreclosure decree at ang kaso ng Fraud and Illegal Property Trespassing sa ibabaw ng lumang mesa.
“Mr. and Mrs. Hernandez,” mariing pahayag ng abogado. “Ayon sa batas, ang lahat ng pagtatangka ninyong ibenta ang lupang ito ay isang krimen dahil ang tunay na tagapagmana ay si Ms. Mira Hernandez. Mula sa minutong ito, kayo ay binibigyan ng limang minuto upang lumayas sa pamamahay na ito.”
“Mira! Parang awa mo na! Pamilya mo kami! Magulang mo kami!” umiiyak na lumuhod si Mama sa maruming sahig, pilit na inaabot ang laylayan ng aking damit, eksakto sa pwesto kung saan niya itinapon ang mga daster ni Lola pitong taon na ang nakararaan. “Wala kaming matitirhan sa Maynila! Baon kami sa utang!”
Tinitigan ko sila mula sa itaas, at hinawakan ko ang manipis na gintong kuwintas sa aking leeg.
“Noong namatay si Lola, iniwan niyo ako rito na may isang daang piso at sinabing ang babae ay hindi kailanman karapat-dapat mag-aral nang mataas,” malamig kong pinuputol ang kanilang pagmamakaawa. “Ang pamilya ay hindi nag-aabang sa kamatayan ng magulang para lang magnakaw. Manatili kayo sa inyong sariling kahirapan.”
Lumapit ang mga barangay tanod at ang mga pulis na tinawagan ko. Marahas nilang hinalungkat at pinalayas sina Papa at Mama palabas ng gate, bitbit ang kanilang mga lumang bag sa gitna ng init ng araw, habang ang buong baryo ay nanonood at nagbubulungan sa matinding kahihiyan ng dalawang taksil.
Wagas na Pagpupugay
Gabi na sa bagong sementadong bakuran ng bahay ni Lola. Nakaupo ako sa isang malambot na silya, habang payapang nakatingin sa malawak na sakahan na ngayon ay puno ng mga modernong traktora at mga masayang magsasaka na binigyan ko ng tamang sahod at benepisyo.
Itinatag ko ang The Elena Hernandez Educational Foundation—isang institusyon na magbibigay ng libreng scholarship at tirahan para sa lahat ng mga independent at mahihirap na batang babae sa buong probinsya ng Nueva Ecija, upang walang sinumang bata ang makaranas ng diskriminasyon na dinanas ko.
Hinalikan ko ang palawit na krus ng kuwintas ni Lola at tumingin ako sa langit na puno ng mga bituin.
Ang tunay na paghihiganti at hustisya ay hindi nangangailangan ng marahas na ganti; sapat na ang manatiling matatag sa dilim, sumunod sa tamang payo, at hayaan ang sariling tagumpay ang tuluyang bumura sa maruming mundo ng mga mapag-api. Inakala nina Papa at Mama na ang pag-iwan sa akin sa maliit na bahay ay ang aking habambuhay na kulungan, ngunit hindi nila alam na ang kuwintas na iniwan ng aking lola ang siyang naging susi upang magsimula ang aking tunay na imperyo—isang buhay na ligtas, malaya, at puno ng wagas na karangalan habambuhay.