Tatlong beses akong tumakas kasama ang anak ko.
Tatlong beses din kaming natagpuan ng asawa kong halos pumatay sa akin sa bugbog.
Akala ko may mga matang nakasunod sa bawat galaw ko.
Hindi ko alam, ang mismong batang ipinagtatanggol ko pala ang paulit-ulit na nagtuturo kung saan ako nagtatago.
Ang pinakamasakit, nalaman ko lamang ang lahat matapos akong patayin ng sarili kong asawa.
Ako si Teresa Villanueva, trenta-kuwatro anyos, asawa ng isang kusinero sa maliit na paresan sa Quezon City.
Sa paningin ng ibang tao, masipag at palabiro si Marvin. Magaling siyang makisama sa mga kostumer. Kapag maraming tao sa tindahan, mabilis siyang kumilos at palaging nakangiti.
Pero pagdating sa bahay, nawawala ang ngiti niya.
Kaunting alat sa ulam, sampal.
Hindi naplantsang uniporme ng anak namin, suntok.
Limang minutong late akong nakauwi mula sa palengke, isang gabi akong ikinukulong sa kuwarto habang binubugbog niya ako hanggang mangalay ang mga kamao niya.
Ilang beses kong sinubukang magsumbong.
Pero tuwing makikita ko ang anak naming si Paolo na tahimik na nakatayo sa sulok, natatakot akong tuluyan kaming mawalan ng tirahan at pagkain.
Kaya tumatakbo na lang ako.
Tuwing makakaipon ako nang kaunti, isinasama ko si Paolo at lumilipat kami sa murang inuupahang silid sa ibang lugar.
Minsan sa Marikina.
Minsan sa Antipolo.
Minsan umabot pa kami sa Bulacan.
Pero kahit anong layo ng takbo ko, dumarating si Marvin pagkalipas lamang ng ilang araw.
Parang multo.
Parang demonyong may kakayahang singhutin ang takot ko saan man ako magtago.
Sa huling pagkakataong natagpuan niya kami, tatlong buwan akong hindi nakalakad nang maayos. Umabot sa puntong kailangang alalayan ako ng kapitbahay para makapunta sa banyo.
Maraming tao ang nagsabi sa akin na tumigil na ako sa pagtakas.
“Baka lalo ka lang mapahamak.”
“Magtiis ka na lang para sa anak mo.”
“Ganyan talaga ang ibang lalaki kapag galit.”
Pero hindi ako sumuko.
Hindi ko kayang tanggapin na habang-buhay akong magiging punching bag ng asawa ko.
Ang problema, hindi na ako nabigyan ng pagkakataong makatakas ulit.
Isang gabi, maraming kumakain sa paresan namin. Isang kostumer ang humingi ng dagdag na chili garlic. Dalawang beses na siyang nakahingi, kaya sinabihan siya ni Marvin na magbayad ng dagdag na sampung piso.
Natawa ang kostumer at inakalang nagbibiro lamang siya.
Mahinahon kong sinabi, “Hayaan mo na, Marvin. Kaunting sili lang naman iyon.”
Isang simpleng pangungusap.
Pero sapat na iyon para sumabog siya.
Sa harap ng mga tao, hinila niya ako sa buhok at isinubsob sa sahig. Pinagsisipa niya ako habang nagtatakbuhan ang mga kostumer palabas.
Nang hindi pa siya makuntento, kinaladkad niya ako papunta sa malaking kaldero ng kumukulong sabaw.
Bago tuluyang magdilim ang paningin ko, nakita ko si Paolo sa pintuan.
Labindalawang taong gulang na siya noon.
Akala ko tatawag siya ng tulong.
Akala ko iiyak siya.
Pero nakatingin lamang siya sa akin na para bang ako pa ang may kasalanan.
“Kasalanan mo rin, Ma,” malamig niyang sabi. “Bakit kasi lagi mong kinokontra si Papa?”
Pagkatapos mamatay ang katawan ko, tila naiwan ang kaluluwa ko sa tindahan.
Nakita kong lumapit si Paolo sa mga kamag-anak ko at humingi ng tawad para sa ama niya.
Nakita kong pinakiusapan niya ang lahat na huwag magsampa ng kaso.
“Mabait naman po si Papa kapag hindi ginagalit ni Mama,” sabi niya. “Sino na po ang mag-aalaga sa akin kapag nakulong siya?”
Samantalang ako, ang babaeng namatay sa kamay ng asawa, ay sinisi pa rin ng mga tao.
Masyado raw akong matigas ang ulo.
Hindi raw ako marunong makisama.
Bakit ko raw kasi pinahiya ang asawa ko dahil lamang sa sampung pisong chili garlic?
Akala ko iyon na ang wakas.
Pero nang muli kong imulat ang mga mata ko, nakatayo ako sa harap ng isang terminal ng bus sa Cubao.
Hawak ko ang lumang maleta namin.
Mahigpit kong hawak ang kamay ni Paolo.
Ito ang araw ng una naming pagtakas.
Buhay ako ulit.
Huminga ako nang malalim at hinila siya papunta sa bus.
Pero bigla siyang nagpumiglas.
“Bitawan mo ako!” sigaw niya. “Ayokong sumama sa iyo!”
Napatigil ako.
Nangyari rin ito noon.
Pero sa dati kong buhay, inisip kong natatakot lamang siyang umalis sa bahay.
Kaya niyakap ko siya, kinausap nang mahinahon at ipinangakong magiging maayos din ang lahat.
Sa pagkakataong ito, hindi na ako bulag.
“Bakit ayaw mong sumama?” tanong ko.
Umirap siya.
“Si Papa naman ang nananakit sa iyo. Hindi naman niya ako sinasaktan.”
Parang may kamay na pumisil sa puso ko.
Dahan-dahan kong binitiwan ang kamay niya.
“Sige,” sabi ko. “Kung ganoon, ako na lang ang aalis.”
Tumalikod ako at hinila ang maleta.
Pero ilang hakbang pa lamang ako nang biglang yumakap si Paolo sa hita ko.
“Huwag kang umalis!” galit niyang sigaw.
Akala ko natauhan siya.
Pero iba ang sumunod niyang sinabi.
“Kapag umalis ka, sino ang magluluto? Sino ang maglalaba? Sino ang mag-aasikaso kay Papa? Gutom na nga ako ngayon!”
Hindi ako agad nakasagot.
Ang batang halos ikamatay ko nang maraming beses ay hindi pala natatakot na mawala ako.
Ang kinatatakutan niya ay mawalan ng katulong.
“Labindalawang taong gulang ka na,” sabi ko. “Marunong ka nang kumuha ng sarili mong pagkain.”
“Pero trabaho mo iyon!” sagot niya. “Ikaw ang nanay!”
“At ang tatay mo ay trenta-sais anyos na. May kamay at paa siya. Hindi siya mamamatay kapag wala ako.”
Namutla ang mukha niya, pero lalo lamang siyang nagalit.
“Kaya ka binubugbog ni Papa dahil ang yabang mo! Baka may lalaki ka na sa labas kaya gusto mong umalis!”
Hindi ko napigilan ang sarili ko.
Nasampal ko siya.
Nanlaki ang mga mata ni Paolo.
Maya-maya, itinaas niya rin ang kamay niya na para bang gaganti.
Tinitigan ko siya.
“Tatagain mo rin ba ang nanay mo balang araw?” tanong ko nang malamig.
Hindi siya sumagot.
Sa halip, binuksan niya ang smartwatch na matagal kong pinag-ipunan para maibili sa kanya.
“Isusumbong kita kay Papa,” sabi niya. “Sasabihin ko kung nasaan tayo.”
Nanigas ako.
Biglang nagbalik sa isip ko ang lahat ng pagtakas namin.
Ang murang apartment sa Marikina.
Ang silid sa Antipolo.
Ang maliit na bahay sa Bulacan.
Sa bawat lugar na iyon, ilang araw lamang bago dumating si Marvin.
Hindi siya multo.
Hindi siya demonyong nakakakita sa malayo.
May isang tao lamang na nagbibigay sa kanya ng direksiyon.
Mabilis kong inagaw ang smartwatch ni Paolo.
“Ikaw?” nanginginig kong tanong. “Ikaw ang nagsasabi sa kanya kung saan tayo nakatira?”
Sandaling umiwas ng tingin ang anak ko.
Pagkatapos, nagtaas siya ng baba.
“Oo. Kasi si Papa ang nagtatrabaho para sa atin. Ikaw, lagi mo lang iniisip ang sarili mo.”
“Alam mong binubugbog niya ako.”
“Pero nagsosorry naman siya pagkatapos! Ikaw kasi, hindi ka marunong tumahimik!”
Nang subukan niyang kunin ang smartwatch, ibinagsak ko iyon sa semento.
Nabasag ang screen.
Napahiyaw siya.
“Bayaran mo iyan! Ang sama-sama mo talaga!”
Tinitigan ko ang pira-pirasong relo.
Pagkatapos ay tiningnan ko ang anak kong pinili ang ama niyang halos pumatay sa akin.
“Sabihin mo sa papa mo na bilhan ka niya ng bago,” sabi ko.
Bago pa siya makatakbo, isinakay ko siya sa taxi pabalik sa bahay namin. Nang makarating kami, iniwan ko siya sa harap ng pinto kasama ang susi.
Hindi ako pumasok.
Hindi ako lumingon.
Dumiretso ako sa terminal at sumakay sa unang bus na paalis ng Metro Manila.
Kinabukasan, nasa Angeles City na ako.
Isinangla ko ang singsing na ibinigay sa akin ni Marvin noong kasal namin at nakakuha ako ng ₱3,800.
Nakahanap ako ng maliit na kuwartong inuupahan sa halagang ₱1,500 kada buwan. Manipis ang dingding. Luma ang bentilador. Walang kama, kaya banig lamang ang inilatag ko sa sahig.
Pero sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, nakatulog ako nang walang takot na baka may sumipa sa pinto.
Kinagabihan, nagluto ako ng pansit mami.
Nagpainit ako ng mantika at naglagay ng bawang, sibuyas at dinurog na sili.
Habang naamoy ko ang anghang, hindi ko napigilang lumuha.
Sa dati kong buhay, namatay ako dahil sa sampung pisong chili garlic.
Ngayon, nakakain ako nang tahimik sa sarili kong kuwarto.
Bawat subo ay parang patunay na buhay pa ako.
Pagkatapos kong kumain, tumunog ang cellphone ko.
Pangalan ni Marvin ang lumabas sa screen.
Nanginig ang mga daliri ko.
Ilang segundo muna akong nakinig sa katahimikan sa labas ng pinto bago ko sinagot ang tawag.
Hindi boses ni Marvin ang unang narinig ko.
Si Paolo.
Humahagulgol siya sa kabilang linya.
“Ma! Nasaan ka? Umuwi ka na! Maawa ka sa akin!”
May malakas na pagbagsak na narinig sa likod niya.
Pagkatapos ay sumigaw ang anak ko.
“Papatayin ako ni Papa!”
PARTE2
Napahigpit ang hawak ko sa cellphone.
Sa loob ng maraming taon, iyon ang boses na sapat para mapabalik ako kahit saan ako nagtago.
Isang hikbi lamang ni Paolo, handa akong bumalik sa bahay na parang isang hayop na kusang pumapasok sa hawla.
Naalala ko ang unang beses na tumakas ako.
Dalawang buwan pa lamang noon si Paolo. Isang gabi, umiyak siya nang matagal dahil sa lagnat. Nainis si Marvin sa ingay at sinuntok ako hanggang mabali ang tatlo kong tadyang.
Habang nakahiga ako sa klinika, nagpasya akong tumakas.
Pero nang malaman iyon ni Marvin, hinawakan niya ang sanggol naming anak at sumigaw na ihahagis niya ito sa sahig kapag hindi ako bumalik.
Kaya bumalik ako.
Paulit-ulit.
Para kay Paolo.
Pero ngayon, alam ko nang ang batang iniligtas ko nang maraming beses ay siya ring kusang nagbukas ng pinto para makapasok ang halimaw sa buhay ko.
“Ma!” sigaw ni Paolo. “Narinig mo ba ako? Umuwi ka na! May hawak na sinturon si Papa!”
Pinilit kong pakalmahin ang sarili ko.
“Tumawag ka sa pulis,” sagot ko. “Alam mo ang 911. Labindalawang taong gulang ka na. Kailangan mong matutong protektahan ang sarili mo.”
Biglang tumigil ang pag-iyak niya.
Ilang segundo siyang tahimik.
Pagkatapos, nag-iba ang tono niya.
Hindi na takot.
Galit na.
“Bakit ako tatawag ng pulis? Gusto mo bang makulong si Papa? Siya ang naghahanapbuhay para sa atin!”
Napapikit ako.
Kahit ngayon, siya pa rin ang ipinagtatanggol ng anak ko.
“Ma, umuwi ka na lang,” patuloy niya. “Sabi ni Papa, hindi ka niya sasaktan kapag bumalik ka. Pangako raw niya.”
Doon ko naintindihan.
Hindi ito simpleng paghingi ng tulong.
Pain ito.
Ginagamit ni Marvin ang anak namin para mapabalik ako.
At kusang sumasali si Paolo.
May kaluskos sa kabilang linya.
Pagkatapos ay narinig ko ang mabigat na boses ni Marvin.
“Teresa!” sigaw niya. “Umuwi ka rito bago mag-alas-singko! Kapag hindi ka bumalik, pagbubuntungan ko ng galit ang anak mo!”
Nanginginig pa rin ang katawan ko.
Pero sa unang pagkakataon, hindi takot ang namayani sa akin.
Kundi pagod.
Sobrang pagod.
Ibinigay niya ulit ang telepono kay Paolo.
“Ma,” umiiyak na naman ang anak ko. “Nakakatakot ang tingin ni Papa. Baka saktan niya talaga ako.”
Dahan-dahan akong huminga.
Pagkatapos, sinabi ko sa kanya ang eksaktong mga salitang ilang oras pa lamang ang nakararaan ay ipinukol niya sa akin.
“Hindi ka naman niya papatayin,” sabi ko. “Anak ka niya.”
Natahimik si Paolo.
“At marunong naman siyang humingi ng sorry pagkatapos, hindi ba? Kapag kumalma siya, magsosorry rin siya sa iyo.”
“Ma…”
“Baka kasi hindi ka marunong tumahimik.”
Hindi ako sumigaw.
Hindi ako nagmura.
Pero alam kong tumama sa kanya ang bawat salita.
Bago pa siya makasagot, ibinaba ko ang tawag.
Isinara ko ang cellphone.
At sa unang pagkakataon, pinili ko ang sarili ko.
Pero hindi ko hinayaang mamatay ang anak ko.
Gamit ang lumang prepaid SIM na binili ko sa terminal, tumawag ako sa pulis at sa Women and Children Protection Desk. Ibinigay ko ang address namin sa Quezon City at sinabi kong may batang nanganganib sa loob ng bahay.
Hindi ko sinabi kung nasaan ako.
Hindi ko rin sinabing babalik ako.
Ilang minuto matapos ang tawag ko, sunod-sunod ang mensahe ni Marvin.
Wala kang hiya.
Ina ka ba talaga?
Kapag nakita kita, pagsisisihan mong ipinanganak ka.
Hindi ko binura ang mga mensahe.
In-screenshot ko ang lahat.
Pagkatapos ay binuksan ko ang lumang cloud account na matagal ko nang hindi ginagamit.
Doon ko nakita ang mga litrato ng pasa ko sa braso, likod at mukha. Mga larawang kinunan ko nang palihim sa bawat pagkakataong sinasaktan niya ako.
Dati, natatakot akong gamitin ang mga iyon.
Ngayon, isa-isa kong inayos ang mga ebidensiya.
Makalipas ang halos isang oras, may tumawag na hindi ko kilalang numero.
Isang babaeng pulis ang nagsalita.
“Ma’am Teresa, ligtas na po ang anak ninyo. Dinala po namin siya sa barangay hall. Wala na rin po sa bahay ang asawa ninyo.”
Napahawak ako sa dingding.
“Nakatakas po ba siya?” tanong ko.
“Hindi po. Naabutan namin siyang may hawak na sinturon. May mga kapitbahay ding nagbigay ng video. Matagal na raw nilang naririnig ang sigawan sa bahay ninyo.”
Napaupo ako sa sahig.
Hindi ko alam kung iiyak ako o tatawa.
Sa loob ng maraming taon, inakala kong mag-isa ako.
Pero ang totoo, may mga nakarinig.
May mga nakakita.
Kailangan ko lamang munang magkaroon ng lakas ng loob na magsalita.
Nagdesisyon akong bumalik sa Quezon City makalipas ang dalawang araw.
Hindi para sunduin si Marvin.
Hindi para makipag-ayos.
Bumalik ako para magsampa ng reklamo.
Sa Women and Children Protection Desk, nakita ko si Paolo na nakaupo sa isang plastik na silya. May maliit na pasa siya sa braso.
Nang makita niya ako, tumayo siya agad.
“Ma…”
Hindi ako tumakbo para yakapin siya.
Hindi ko rin siya pinagalitan.
Tahimik lamang akong naupo sa tapat niya.
“Masakit ba?” tanong ko.
Tumango siya.
“Isang beses ka pa lamang hinampas,” sabi ko. “Ako, ilang taon.”
Napayuko siya.
“Akala ko hindi niya ako sasaktan,” bulong niya. “Sabi niya, ikaw lang ang dahilan kung bakit siya nagagalit.”
“Kapag may taong nananakit, hindi kasalanan ng biktima kung bakit siya nananakit,” sagot ko. “Pinili ng papa mo iyon.”
Humagulgol si Paolo.
“Sorry, Ma.”
Matagal kong hinintay ang salitang iyon.
Pero nang marinig ko, hindi agad nawala ang sakit.
Hindi kayang burahin ng isang sorry ang mga gabing nanginginig ako sa banyo.
Hindi nito mabubura ang mga pagkakataong sinabi niya kay Marvin kung nasaan kami.
Hindi nito mabubura ang dati kong buhay kung saan pinanood niya akong mamatay at pinili pa rin niyang protektahan ang ama niya.
“Tinatanggap ko ang sorry mo,” sabi ko. “Pero hindi ibig sabihin na parang walang nangyari.”
Tumingin siya sa akin, namumugto ang mga mata.
“Uuwi ba tayo?”
Umiling ako.
“Hindi na ako babalik sa bahay na iyon.”
“Pero sasama ba ako sa iyo?”
Hindi ako agad sumagot.
Mahal ko ang anak ko.
Pero sa loob ng maraming taon, tinuruan siya ni Marvin na ang pagmamahal ay katumbas ng pagsunod, na tungkulin ng babae ang magtiis, at katanggap-tanggap ang pananakit kapag galit ang lalaki.
Hindi sapat ang ilayo lamang siya sa ama niya.
Kailangan niyang matutunang mali ang lahat ng iyon.
“Pansamantala, mananatili ka muna kay Lola,” sabi ko. “Makikipag-usap ka sa counselor. Pupunta rin ako sa counseling. Hindi tayo babalik sa dati.”
Umiyak siya lalo.
Pero sa unang pagkakataon, hindi ako natinag.
Hindi lahat ng pagmamahal ay nangangahulugang ibibigay mo ang gusto ng anak mo.
Minsan, ang tunay na pagmamahal ay ang pagtigil sa pagprotekta sa kanya mula sa mga resulta ng sarili niyang mga desisyon.
Nagulat ang pamilya ni Marvin nang malaman nilang nagsampa ako ng kaso.
Ang biyenan kong babae, na dati ay palaging nagsasabing normal lamang ang pananakit sa mag-asawa, ay pumunta sa barangay hall at halos lumuhod sa harap ko.
“Teresa, isipin mo ang anak mo,” sabi niya. “Paano siya lalaki nang walang tatay?”
Tinitigan ko siya.
“Mas mabuti nang lumaki siyang walang tatay kaysa lumaki siyang katulad ng tatay niya.”
Hindi siya nakasagot.
Mas lalong lumakas ang kaso nang magsalita ang dating helper sa tindahan.
May video pala siya mula sa araw na pinatay ako sa dati kong buhay.
Sa buhay na ito, hindi pa nangyayari ang insidenteng iyon.
Pero marami na siyang nakuhang video ng pagsigaw ni Marvin sa mga empleyado at pananakit sa akin sa likod ng tindahan.
May mga kapitbahay ding nagbigay ng testimonya.
May medical records ako.
May screenshots ng pagbabanta.
At may recording ng tawag kung saan malinaw na sinabi ni Marvin na sasaktan niya si Paolo para lamang mapabalik ako.
Hindi na niya nagawang ngumiti sa mga tao at magpanggap na mabuting asawa.
Unti-unting natanggal ang maskara niya.
Nang makita ko siya sa hearing, nakaposas siya.
Namumula ang mukha niya sa galit.
“Wala kang mararating nang wala ako!” sigaw niya. “Hindi ka marunong magtrabaho! Hindi mo kayang mabuhay mag-isa!”
Hindi ako sumagot agad.
Pagkatapos ay inilabas ko mula sa bag ang isang maliit na bote ng chili garlic.
Sa Angeles City, nagsimula akong gumawa ng sarili kong chili garlic oil gamit ang natitirang pera mula sa singsing na isinangla ko.
Ibinenta ko muna sa mga kapitbahay.
Pagkatapos, may isang karinderyang kumuha ng sampung bote.
Makalipas ang ilang linggo, may maliliit na online orders na rin akong natanggap.
Hindi pa iyon malaking negosyo.
Pero bawat bote ay binili ng perang ako mismo ang kumita.
At bawat takip na isinasara ko ay nagpapaalala sa akin na ang bagay na minsang naging dahilan ng pagkamatay ko ay maaari ring maging simula ng panibagong buhay ko.
Itinaas ko ang bote para makita ni Marvin.
“Kaya kong mabuhay,” sabi ko. “Matagal mo lang akong kinumbinsi na hindi ko kaya.”
Hindi na ako nakipagtalo.
Tumalikod ako at lumabas ng gusali.
Makalipas ang ilang buwan, tuluyan nang naisara ang lumang paresan.
Nagpatuloy ang kaso laban kay Marvin.
Hindi naging madali ang lahat.
May mga gabing nagigising pa rin ako kapag nakakarinig ng malakas na kalabog sa labas.
May mga araw ding sinusubukan akong tawagan ni Paolo mula sa bahay ng mga magulang ko.
Unti-unti siyang nagbago.
Sa tulong ng counseling, natutunan niyang pangalanan ang mga maling paniniwalang itinuro sa kanya ng ama niya.
Hindi ko siya pinilit na humingi ng tawad araw-araw.
Hindi ko rin agad ibinalik ang dati naming closeness.
Ang tiwala ay hindi regalo na maaaring hingin kapag kailangan mo.
Pinaghihirapan itong buuin.
Isang hapon, dumalaw siya sa maliit kong inuupahang puwesto sa Angeles.
May dala siyang bagong notebook.
“Ma,” mahina niyang sabi, “pwede ba akong tumulong magdikit ng label?”
Tiningnan ko siya.
Hindi siya humingi ng pera.
Hindi niya tinanong kung kailan kami babalik sa dati.
Tahimik lamang siyang naghihintay.
Iniabot ko sa kanya ang isang bungkos ng sticker.
“Sige,” sabi ko. “Dahan-dahan lang. Dapat pantay.”
Magkatabi kaming nagtrabaho nang tahimik.
Maya-maya, napaluha siya.
“Ma, pasensya na talaga.”
Huminto ako sa pagsasara ng bote.
“Alam kong nagsisisi ka,” sabi ko. “Pero tandaan mo ito habang-buhay. Kapag may babaeng sinasaktan, hindi mo siya sisisihin dahil hindi siya nanahimik. Hindi mo sasabihing magtiis siya. At hindi mo kailanman gagamitin ang pagmamahal para pilitin siyang bumalik sa taong nananakit sa kanya.”
Tumango siya habang umiiyak.
“Opo.”
Hindi ko alam kung kailan tuluyang maghihilom ang sugat namin bilang mag-ina.
Pero alam kong hindi na ako babalik sa hawla.
Hindi na ako mamamatay dahil lamang may nagsabing tungkulin kong magtiis.
At hindi ko na pahihintulutang isipin ng anak ko na ang pananakit ay normal na bahagi ng pagmamahal.
Dahil ang tunay na pamilya ay hindi nasusukat sa kung gaano karaming sakit ang kaya mong tiisin para manatili itong buo.
Nasusukat ito sa tapang mong putulin ang siklo ng karahasan bago ito maipamana sa susunod na henerasyon.
Mensahe para sa mga Mambabasa
Hindi obligasyon ng sinuman ang magtiis ng pananakit para lamang masabing buo ang pamilya. Ang pananahimik ay hindi kapayapaan, at ang paulit-ulit na paghingi ng tawad ay hindi pagbabago kung sinusundan pa rin ito ng pananakit. Minsan, ang pinakamapangahas na paraan ng pagmamahal sa sarili at sa mga anak ay ang pag-alis, pagsasalita at pagtangging ipasa sa susunod na henerasyon ang sakit na matagal nang tinanggap bilang normal.