BAHAGI 2 — Ang storage room at ang tawag sa hatinggabi
Kaunti lang ang gamit ko.
Isang maliit na maleta.
Isang asul na cloth bag na may mga dokumento.
Isang bote ng eye drops.
Tatlong pares ng damit.
Isang lumang litrato namin ng yumaong asawa ko sa harap ng dagat sa Iloilo.
Tumakbo si Lia papunta sa pinto, umiiyak.
“Lola, saan ka pupunta? Lola, huwag kang umalis.”
Sumakit ang puso ko.
Yumuko ako at niyakap siya.
“Magpapagamot lang ng mata si Lola. Kapag mas malinaw na ang mata ko, mas makikita kita nang mabuti.”
Nakatayo si Mara sa likod niya, putlang-putla ang mukha.
“Ginagamit mo ba ang anak ko para saktan ako?”
Tumingala ako.
“Hindi. Ibinabalik ko lang siya sa nanay niya.”
Hindi siya nakasagot.
Lumabas si Paolo mula sa kwarto. Naka-sando, hawak ang cellphone, halatang iritado.
“Ma, puwede naman nating pag-usapan ang pera. Gabi na. Kapag nakita ka ng mga kapitbahay na may dalang maleta, nakakahiya.”
Tiningnan ko siya.
Tatlong taon niya akong tinawag na “Ma” kapag kailangan niya ng mainit na pagkain.
Tinawag niya akong “Lola” kapag kailangan niya ng magbabantay sa anak niya.
Pero kapag may bisita sila, ipinapakilala niya ako ng ganito:
“Ito ang mother-in-law ko. Dito siya nakatira para hindi siya malungkot.”
Hindi malungkot?
Natutulog ako katabi ng mop.
Huli akong kumakain.
Naliligo ako kapag tapos na silang lahat, at madalas wala nang mainit na tubig.
Mag-isa akong pumupunta sa ospital sakay ng jeep dahil sabi ni Mara, “Sayang ang Grab.”
Tiningnan ko si Paolo at tinanong:
“Alam mo bang pera ko sa operasyon ang kinuha ni Mara?”
Umiwas siya ng tingin.
Isang kilos lang iyon, pero naintindihan ko na.
Alam niya.
Hindi lang alam. Malamang pumayag pa siya.
Hinila ko palabas ang maleta.
Bumukas ang elevator.
Nasa loob ang kapitbahay namin sa tenth floor, may hawak na basurahan. Tumingin siya sa maleta ko, pagkatapos sa mukha ni Mara.
Hindi ako nagpaliwanag.
May mga kahihiyang hindi na kailangang isigaw.
Pagdating ko sa lobby, tinanong ako ng guard:
“Ma’am Rosa, saan po kayo pupunta nang ganitong oras?”
Sabi ko:
“Matutulog sa lugar na may bintana.”
Sumakay ako ng taxi papunta sa bahay ni Nina sa Cubao.
Dating kapwa-guro ko si Nina sa Iloilo. Lumipat siya sa Maynila nang magtrabaho dito ang anak niya. Binuksan niya ang pinto bandang alas onse ng gabi. Nang makita niya akong may maleta, hindi na siya nagtanong nang marami.
Sabi lang niya:
“Pasok. Magpapakulo ako ng tubig.”
Umupo ako sa kahoy na upuan sa maliit niyang kusina.
Dilaw ang ilaw sa ibabaw ng mesa. Sa labas, tuloy-tuloy ang ingay ng mga sasakyan sa EDSA na parang alon.
Inilapag ni Nina sa harap ko ang isang basong maligamgam na tubig.
“Ano’ng ginawa sa’yo ni Mara?”
Sinubukan kong ngumiti.
Pero nauna ang luha bago ang salita.
Ikinuwento ko ang lahat.
Ang pera sa operasyon.
Ang storage room.
Ang pension kong halos lahat napupunta sa bahay ng anak ko.
Ang apo kong mas madalas ako ang tinatawag kaysa nanay niya.
Matapos makinig, hinampas ni Nina ang mesa.
“Rosa, hindi ka nag-anak para gawin ka niyang katulong.”
Pinunasan ko ang luha ko.
“Anak ko siya.”
“Kaya nga mas hindi niya dapat ginawa iyon sa’yo.”
Matagal akong natahimik sa sinabi niya.
Noong gabing iyon, natulog ako sa lumang sofa ni Nina.
Hindi malapad.
Hindi malambot.
Pero may bintana sa tabi.
Kinaumagahan, tumama sa mukha ko ang sikat ng araw. Malabo, mahapdi, pero totoong sikat ng araw.
Umiinom pa lang ako ng gamot nang tumunog ang cellphone ko.
Si Tita Pilar iyon, kapatid ng yumao kong asawa.
Sinagot ko.
Sa kabilang linya, malambot ang boses niya na parang may sinusuyo.
“Rosa, tumawag sa akin si Mara. Sabi niya nag-away raw kayo. Sabi niya nagalit ka dahil hindi ka niya nabilhan ng regalo at gumastos siya para sa pamilya ng asawa niya. Matanda na tayo, huwag mo na sanang patulan ang bata.”
Tiningnan ko ang baso sa mesa.
Kaya pala.
Napalitan na ang kuwento.
Mula sa isang inang ninakawan ng pera para sa operasyon, naging matandang selosa ako sa biyenan ng anak ko.
Tinanong ko:
“Ganoon ba talaga ang sinabi niya?”
“Oo. Iyak siya nang iyak. Sabi niya umalis ka raw, umiiyak si Lia, hindi siya makapasok sa trabaho.”
Niloudspeaker ko ang tawag. Napatigil si Nina sa paghuhugas ng baso.
Dahan-dahan kong sinabi:
“Pilar, hindi ito tungkol sa regalo.”
At ikinuwento ko ang totoo.
Walang dagdag.
Walang bawas.
Nang marinig niya ang 180,000 pesos, natahimik si Tita Pilar.
Nang marinig niya ang linyang “nakakakita ka pa naman para mag-alaga kay Lia,” napasinghap siya.
Pagkatapos, tinanong niya:
“Rosa, may hawak ka bang mga dokumento?”
Lumingon ako sa asul na cloth bag sa tabi ng maleta.
Meron.
May hawak ako.
Sa loob ng tatlong taon, dahil masyado akong matiisin, akala ng lahat tanga ako.
Pero naging guro ako.
Puwede akong mahirap.
Puwede akong matanda.
Puwede akong malabo ang mata.
Pero hindi ko nakalimutan kung paano magtala.
BAHAGI 3 — Ang kasunduan sa asul na bag
May tatlong bagay sa asul kong cloth bag.
Una, notebook ng gastusin.
Bawat buwan.
Bigas.
Isda.
Gatas ni Lia.
Gamot kapag nilalagnat si Lia.
Meralco.
Internet.
Pagpapagawa ng washing machine.
Down payment sa condo.
Lahat nakasulat ang petsa, halaga, at kung paano ko ipinadala sa GCash o bangko.
Pangalawa, medical papers ko.
Nandoon ang schedule ng operasyon at diagnosis ng doktor.
Malinaw ang nakasulat: kailangan ng operasyon sa lalong madaling panahon.
Pangatlo, isang kasunduan.
Handwritten agreement, may pirma at pagpapatunay sa barangay sa Pasig.
Noong nagbigay ako ng 350,000 pesos para sa down payment ng condo, si Mara mismo ang nagmungkahi na gumawa kami ng kasulatan.
Sabi niya noon:
“Ma, para panatag ka. Ambag mo ito sa bahay. Kung gusto mong bumalik sa Iloilo o kung may mangyari, ibabalik namin sa’yo. Ayokong may magsabi na nakikitira ka lang.”
Naalala ko pa noong pinirmahan niya iyon. Niyakap niya ako nang mahigpit.
Naniwala ako sa yakap na iyon.
Nang lumipat kami, unti-unti niyang nakalimutan.
Pero ang papel, hindi nakakalimot.
Binasa iyon ni Nina at agad sinabi:
“Pumunta tayo sa barangay hall.”
Umiling ako.
“Ayokong idemanda ang anak ko.”
“Walang nagsasabing idemanda mo agad. Pero kailangan niyang malaman na hindi ka wallet na bubuksan niya kung kailan niya gusto.”
Kinahapunan, sinamahan ako ni Nina sa barangay hall.
Maliit ang opisina. Umiikot ang electric fan sa kisame. May mga larawan ng opisyal sa dingding. Sunod-sunod ang mga plastik na upuan. Umupo ako roon, yakap ang asul kong bag, basang-basa ang palad ko sa kaba.
Hindi ko akalaing darating ang araw na kailangan kong ipasaksi sa ibang tao ang sakit na nangyari sa loob ng sarili kong pamilya.
Pinakinggan ako ng barangay officer, kinuha ang kopya ng mga dokumento, at sinabing magpapadala sila ng notice para sa mediation kay Mara.
Nang gabing iyon, tumawag si Mara.
Pagkasagot ko pa lang, narinig ko na agad ang iyak niya.
“Ma, ano ba ang ginagawa mo? Dinala mo talaga sa barangay ang problema natin? Gusto mo ba akong mapahiya?”
Sabi ko:
“Noong kinuha mo ang pera ko para sa operasyon at ginamit sa handaan ng pamilya ng asawa mo, naisip mo bang baka mawalan ako ng paningin?”
Natahimik siya.
Pagkatapos, nagbago ang tono niya.
“Ma, sorry. Pero nagastos na ang pera. Kahit palakihin mo pa, hindi naman babalik iyon.”
“Hindi nga babalik. Kaya babayaran mo.”
“Saan ako kukuha?”
“Tanungin mo ang pamilya ng asawa mo. Sila ang kumain sa perang iyon.”
Tumahimik siya.
Narinig ko sa malayo si Paolo:
“Sabihin mo sa nanay mo huwag idamay ang pamilya ko. Ikaw ang nagdesisyon sa pera.”
Napapikit ako.
Hindi pa rin naiintindihan ni Mara.
Akala niya ang pamilya ng asawa niya ang magiging ligtas niyang daungan.
Pero kapag lumakas ang alon, siya ang unang itutulak palabas ng bangka.
Makalipas ang tatlong araw, naganap ang mediation.
Dumating si Mara kasama si Paolo at ang biyenan niyang si Imelda.
Naka-floral blouse si Imelda, makapal ang gintong kuwintas sa leeg. Pagpasok pa lang, malakas na agad ang boses.
“Problema lang ng pamilya, idinadala pa rito. Ang sensitibo na talaga ng matatanda ngayon.”
Tahimik lang ako.
Namamaga ang mata ni Mara, yakap ang handbag niya.
Si Paolo naman, halatang inis.
Tinanong ng barangay officer:
“Ano po ang hinihingi ninyo, Mrs. Rosa?”
Inilapag ko ang notebook ng gastusin sa mesa.
“Una, ibalik ang 180,000 pesos na pera ko para sa operasyon sa mata, na kinuha ng anak ko nang walang pahintulot.”
Inilapag ko ang kasunduan.
“Pangalawa, kilalanin na ang 350,000 pesos na ibinigay ko para sa down payment ng condo ay utang na dapat ibalik kung hindi na ako titira doon.”
Inilapag ko ang bank statement.
“Pangatlo, simula ngayon, walang sinuman ang puwedeng humawak ng ATM card, pension documents, o mobile banking phone ko.”
Ngumisi si Imelda.
“Matanda ka na, para saan pa ang pera? Kapag nahihirapan ang anak, natural lang tumulong ang magulang. Dito sa Pilipinas, pamilya ang inuuna.”
Tiningnan ko siya.
“Ang pagtulong, hindi ibig sabihin puwede ninyong bulsahin ang pera ng taong may sakit.”
Tumahimik ang buong silid.
Namula si Imelda.
Hinampas ni Paolo ang mesa.
“Huwag mong insultuhin ang nanay ko.”
Lumingon ako sa kanya.
“Kung ganoon, ipaliwanag mo sa akin kung saan napunta ang 180,000 pesos.”
Hindi siya nakasagot.
Pinapagsalita ng barangay officer si Mara.
Yumuko siya.
“Nag-transfer po ako ng 120,000 kay Mama Imelda para sa catering, lechon, sounds, at decorations. Ang 60,000 naman po, ibinigay kay Papa para sa down payment ng tricycle.”
Tinanong ng barangay officer si Imelda:
“Tinanggap ninyo po ang pera?”
Nabulol siya.
“Oo… pero akala ko pera nilang mag-asawa iyon.”
Sabi ko:
“Hindi mo tinanong. Dahil hindi mo kailangang malaman. Ang importante, dumating ang pera sa kamay mo.”
Napahagulgol si Mara.
Pero sa pagkakataong iyon, hindi ko siya inabutan ng tissue.
May mga luhang dapat punasan ng sariling kamay.
BAHAGI 4 — Nang magsara ang pinto ng pamilya ng asawa niya
Hindi naging maayos ang pagtatapos ng mediation.
Sabi ni Imelda, nagastos na ang pera sa handaan, kaya hindi na maibabalik.
Sabi ng biyenan kong lalaki, naibigay na sa dealer ang down payment sa tricycle, at may penalty kung babawiin.
Sabi ni Paolo, wala siyang pananagutan dahil “si Mara ang nag-withdraw.”
Nakaupo si Mara sa gitna, putlang-putla.
Ginamit niya ang pera ko para bilhin ang pagtanggap ng pamilya ng asawa niya.
Nang oras na para magbayad, katahimikan ang ibinalik nila sa kanya.
Gumawa ng written record ang barangay officer. Kailangang magbayad si Mara ng unang 80,000 pesos sa loob ng dalawang linggo para maituloy ang operasyon ko. Ang natitirang halaga ay babayaran buwan-buwan. Kinilala rin sa record ang 350,000 pesos na down payment sa condo bilang halagang kailangang ibalik sa akin ayon sa dating kasunduan.
Kung hindi niya susundin, may karapatan akong dalhin ang kaso sa legal assistance office.
Paglabas namin ng barangay hall, humabol si Mara.
“Ma.”
Huminto ako, pero hindi ako lumingon agad.
“Gusto mo ba talagang bayaran ko lahat?”
Lumingon ako.
Umihip ang hangin sa kalsada ng Pasig, may halong amoy ng usok ng sasakyan at mantikang gamit sa prituhan sa malapit.
“Mara, akala mo ba pera lang ang gusto ko?”
Umiiyak siya.
“Hindi ko na alam ang gagawin. Galit sa akin si Paolo. Sabi ng nanay niya, pinahiya ko raw ang buong pamilya nila. Si Lia, iyak nang iyak sa bahay, hinahanap ka. Sa trabaho, pinagsabihan na ako dahil madalas akong absent.”
Tinitigan ko ang anak ko.
Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, wala na sa mukha niya ang kumpiyansa ng taong sanay na may ina siyang aayos ng lahat.
Para siyang maliit na batang dati kong hinahatid sa school, yakap ang sirang bag, takot pagtawanan ng ibang bata.
Lumambot nang kaunti ang puso ko.
Pero ang paglalambot ay hindi ibig sabihin babalik ako para maging basahan uli.
“Mara, naging nanay mo ako nang mahigit tatlumpung taon. Pero hindi ko kayang maging katulong mo hanggang mamatay ako.”
Humagulgol siya.
“Mali ako, Ma.”
Tinanong ko siya:
“Mali ka ba dahil kailangan mong magbayad, o mali ka dahil inakala mong okay lang kahit lumabo pa lalo ang mata ko basta kaya ko pang bantayan ang anak mo?”
Hindi siya nakasagot.
Hinila ko ang maleta ko.
Pagkalipas ng dalawang linggo, nag-transfer si Mara ng 80,000 pesos.
Hindi ko tinanong kung saan niya kinuha.
Nalaman na lang ni Nina mula kay Tita Pilar na ibinenta ni Mara ang wedding necklace niya, kinansela ang Boracay trip na gusto ng pamilya ni Paolo na pag-ambagan nila, at pinapirma si Paolo sa sariling hulugan para sa natitirang bayad.
Si Imelda naman, hindi na nagpo-post ng handaan.
Balita ko, nang malaman ng ilang taga-barangay na ang ginastos sa catering ay pera pala ng ina ng manugang niya para sa operasyon sa mata, ilang araw siyang hindi lumabas ng bahay.
Si Paolo?
Sa unang pagkakataon, siya ang naghatid kay Lia sa school.
Sa unang pagkakataon, nalaman niyang hindi kusang nalalabhan ang uniporme ng preschool.
Sa unang pagkakataon, nalaman niyang ang batang nilalagnat ng alas dos ng madaling-araw ay hindi mapapatahan sa linyang “hintayin natin si Lola.”
Ilang beses akong tinawagan ni Mara.
Hindi ko siya blinock.
Pero sinasagot ko lang kapag gusto ko.
Minsan nag-message siya:
“Ma, tinanong ni Lia kung bakit hindi na natutulog si Lola sa bahay natin.”
Sumagot ako:
“Kasi kailangan ni Lola ng kwartong may bintana.”
Hindi na siya nag-reply.
Pagkalipas ng isang buwan, naoperahan ang kaliwa kong mata.
Hindi mahaba ang operasyon, pero habang nakahiga ako sa ospital, nanginginig pa rin ang kamay ko.
Hindi dahil takot ako sa operasyon.
Kundi dahil naisip ko: kung hindi ako umalis noong gabing iyon, baka patuloy pa rin akong naghihintay.
Naghihintay na maalala ni Mara na marunong din akong masaktan.
Naghihintay na mahiya si Paolo.
Naghihintay na magbayad ang pamilya ng asawa niya.
Naghihintay hanggang tuluyang dumilim ang mundo ko.
Si Nina ang naghatid sa akin sa operasyon.
Si Tita Pilar ang nakaupo sa hallway, hawak ang bag ng gamot ko.
Si Mara naman, dumating nang huli.
Nakatayo siya sa pintuan ng hospital room, hindi makapasok.
May hawak siyang mainit na lugaw.
Dati, ako ang laging may hawak ng lugaw.
Noong araw na iyon, sa unang pagkakataon, anak ko ang may dalang lugaw para sa akin.
Inilapag niya ang lalagyan sa mesa.
“Ma, kain ka muna.”
Tiningnan ko siya gamit ang isang matang may benda at isang matang malabo pa rin.
“Salamat.”
Umiyak siya.
“Ma, huwag mo akong pasalamatan na parang ibang tao ako.”
Sabi ko:
“Kung ganoon, huwag mo rin akong tratuhin na parang ibang tao.”
BAHAGI 5 — Ang kwartong may bintana
Pagkalipas ng tatlong buwan, hindi ako bumalik sa condo sa Pasig.
Tinanong ako ni Mara kung gusto kong umuwi roon.
Sabi ko hindi.
Hindi dahil hindi ko na siya mahal.
Kundi dahil nagsisimula na akong mahalin ang sarili ko.
Nagrenta ako ng maliit na kwarto malapit sa bahay ni Nina. Hindi sosyal. Hindi malaki. Pero may bintanang nakatanaw sa eskinita na may puno ng saging at tindahan ng pandesal tuwing umaga.
Ginamit ko ang bahagi ng perang ibinalik ni Mara para ipagpatuloy ang gamutan sa mata ko. Ang natira, ipinuhunan ko kasama si Nina sa maliit na merienda stall sa harap ng bahay.
Nagbebenta kami ng banana cue, arroz caldo, instant coffee, at ilang pang-almusal.
Tuwing umaga, nakaupo ako sa likod ng puwesto, mas malinaw na ang paningin, mabagal pero maingat ang pagbibilang ko ng pera.
Tuwing humahawak ako ng bagong perang papel, gumagaan ang loob ko.
Hindi dahil malaki ang kita.
Kundi dahil sa wakas, ang pera ko ay nasa kamay ko.
Patuloy na nagbabayad si Mara buwan-buwan.
Minsan sakto sa araw.
Minsan late nang ilang araw.
Pero hindi na siya naglalaho.
Nagpapadala siya ng resibo at malinaw na mensahe:
“Ma, nag-send ako ng 12,000 this month. May utang pa ako sa’yo na…”
Hindi ko na siya masyadong pinapagalitan.
Ang taong natutong magbayad ng mali niya, hindi na kailangang pagalitan araw-araw.
Dumarating si Lia tuwing Linggo ng hapon.
Tuwing dumarating siya, tumatakbo siya papunta sa puwesto.
“Lola! Gusto ko ng banana cue!”
Niyakap ko siya at hinalikan ang buhok niya.
Nakatayo si Mara sa likod, hindi na nakadamit nang magara tulad noon. Naka-simple office blouse siya, nakatali nang mababa ang buhok, may dalang bag ni Lia.
Isang araw, habang nagkukulay si Lia sa sulok ng puwesto, sinabi ni Mara:
“Ma, nilipat ko na si Lia sa daycare malapit sa office ko. Kumuha na rin ako ng part-time helper. Alam kong dati, ipinasa ko lahat sa’yo.”
Tahimik akong nakinig.
Nagpatuloy siya:
“Hiwalay na rin ang account namin ni Paolo. Hindi na puwedeng galawin ng pamilya niya ang pera namin.”
Tinanong ko:
“Ginawa mo ba iyan dahil pinilit kita?”
Umiling siya.
“Hindi. Ginawa ko dahil natakot akong isang araw, paglaki ni Lia, baka ganoon din ang tingin niya sa akin gaya ng naging tingin ko sa’yo.”
Nabara ang lalamunan ko.
Tumalikod ako at kunwari pinunasan ang salamin ng lalagyan ng pagkain.
Naglagay si Mara ng sobre sa mesa.
“Hindi ito bayad sa utang. Na-transfer ko na iyon. Ito ang pambayad sa caregiver mo next week, pagkatapos ng operasyon mo sa kanang mata. Nag-file ako ng leave sa unang dalawang araw. Sa mga susunod na araw, may caregiver na pupunta rito. Hindi mo kailangang bumalik sa bahay namin. Ako ang pupunta rito.”
Tiningnan ko ang sobre.
Tapos tiningnan ko ang anak ko.
“Mara.”
“Po?”
“Tinatanggap ko ang pambayad sa pag-aalaga. Pero hindi ko tinatanggap pabalik ang susi ng bahay mo.”
Namula ang mata niya.
“Naiintindihan ko, Ma.”
Malinaw kong sinabi:
“Simula ngayon, tutulungan kita kapag gusto ko, hindi dahil kailangan mo. Mahal ko si Lia, pero may nanay at tatay siya. Mahal kita, pero kailangan mong matutong maging adulto.”
Yumuko siya.
“Opo.”
Marahil iyon ang unang pagkakataon sa loob ng maraming taon na tunay na nakinig si Mara sa akin.
Hindi siya nakipagtalo.
Hindi siya nagsisi ng iba.
Hindi niya ginamit ang salitang “pamilya” para patahimikin ako.
Noong araw ng operasyon ko sa kanang mata, dumating si Mara sa tamang oras.
Hindi niya kasama si Paolo.
Hindi niya dala ang biyenan niya.
Hindi siya nagreklamo.
Umupo lang siya sa tabi ko sa ospital, nagbalat ng dalandan at hinati iyon sa maliliit na piraso, gaya ng ginagawa ko sa kanya noong bata pa siya.
Nang tanggalin ang benda sa mata ko, medyo malabo pa rin ang paligid.
Pero nakita ko ang liwanag.
Nakita ko si Nina na nakangiti.
Nakita ko si Lia na kumakaway sa may pinto.
Nakita ko si Mara sa likod ng anak niya, namumula ang mga mata, magkahawak ang dalawang kamay sa harap ng tiyan.
Hindi siya agad lumapit para yakapin ako.
Siguro natatakot siyang itulak ko siya palayo.
Tiningnan ko siya nang matagal.
Pagkatapos, sinabi ko:
“Lumapit ka. Gusto kitang makita nang mas malinaw.”
Napahagulgol si Mara.
Lumapit siya, lumuhod sa tabi ng kama, at inilapat ang noo niya sa kamay ko.
“Ma, sorry.”
Sa pagkakataong ito, hindi ko sinabi na “okay lang.”
Dahil hindi okay.
Napakaraming hindi naging okay.
Ipinatong ko lang ang kamay ko sa buhok niya.
“Narinig ko.”
Sa labas ng bintana ng ospital, kumalat ang araw sa ibabaw ng siksikang bubong ng Maynila.
Dati, akala ko ang pagtanda ko ay matatapos sa storage room ng anak ko, naghihintay ng tirang pagkain at ng tawag na “Lola” para maramdaman kong may silbi pa ako.
Pero hindi.
Nagsimula ulit ang pagtanda ko sa isang kwartong may bintana.
May maliit na tindahan ng merienda.
May sarili kong pera.
May mga matang mas malinaw na.
May apo akong dumadalaw tuwing Linggo.
At may anak na sa wakas ay nakaintindi:
Ang nanay ay hindi ATM card.
Hindi rin libreng katulong.
Ako ang babaeng nagsilang sa kanya.
Pero bago ako naging nanay ng kahit sino, tao muna ako.